Verdienen met intellectueel eigendom

Door: Bluelarix Designworks  07-11-2007
Trefwoorden: Ontwerpbureau, Octrooi, Intellectueel Eigendom




Er bestaan drie aspecten van de octrooistrategie: exploitatie, waardebepaling en IE-management.  Voordat u octrooi gaat aanvragen moet u al hebben nagedacht over hoe u de investering gaat terugverdienen. Is het octrooi namelijk eenmaal aangevraagd, dan is veel tijd nodig voor de onderhandelingen met externe partijen en het uitvoeren van de beslissingen die vooraf zijn genomen. Er moet geld worden verdiend om de komende hoge kosten te kunnen betalen.  Maar er spelen ook andere vragen mee: welke landen moet u beschermen, is octrooi aanvraag de beste manier, of kan het beter via het modelrecht of merkrecht, of samen? En hoe staat u er financieel voor. Kunt u een inbreuk op uw rechten die u ontdekt ook bestrijden met een rechtzaak?

Het productconcept en het prototype zijn een uitgangspunt, geen eindproduct. Het werken aan de afronding van het productontwikkelproces is even belangrijk als het systematisch, stap voor stap doornemen van de keuzes die u rond de bescherming van de uitvinding moet maken. Als het goed is zijn er daarom twee dingen klaar op het moment van de octrooiaanvraag: het productconcept of prototype én het bijbehorende exploitatieplan. Daarin staan de keuzes, de stappen in de tijd, de benodigde investeringen en de verwachte inkomsten.

Monitoring
Ook het blijven monitoren van wat er met bestaande octrooien binnen uw bedrijf gebeurt is belangrijk. Het octrooi zelf doet niets, u moet het productconcept zelf tot een succes maken. Dat vergt meer dan hard werken alleen. Het uitgangspunt bij alle keuzes rond het product is uiteindelijk eenvoudig: wat levert de meeste winst op? Om die vraag te kunnen beantwoorden moet duidelijk zijn wat de uitvinding nu eigenlijk oplevert. Er zijn verschillende manieren om de waarde van de uitvinding te bepalen. Een combinatie van een benadering via kosten, mogelijke inkomsten uit eigen exploitatie en marktwaarde levert de beste basis voor een goede investeringsbeslissing.

Waardebepaling
Wie een nieuw productconcept ontwikkelt, wil graag weten wat die waard is. Er zijn verschillende manieren om daar achter te komen: via de kosten, de opbrengsten of de marktwaarde. Welke methode u kiest, hangt af van de reden die u heeft om de waarde van uw productconcept te bepalen - het doel bepaalt de methode.

Er kunnen verschillende redenen zijn om de waarde van een geoctrooieerde uitvinding te willen weten. Bijvoorbeeld omdat het octrooi verkocht moet worden of omdat licentieovereenkomsten afgesloten moeten worden met geïnteresseerde bedrijven. Maar een ondernemer kan er ook voor kiezen zijn octrooi zelf te gaan exploiteren. Hoeveel investeringen rechtvaardigt het productconcept dan, gezien de waarde? Bovendien moet de ondernemer die waarde weten om geld te kunnen lenen bij een bank voor het ontwikkelen of het opstarten van een nieuw bedrijf rond het product, of om gebruik te kunnen maken van de octrooibox, het speciale belastingtarief van 10% voor winsten op geoctrooieerde uitvindingen. Uiteindelijk bepaalt de waarde van octrooien mede de waarde van bedrijven. Dat is van belang bij overnames en fusies.

Gesneden koek, zullen grote ondernemingen zeggen. Maar als er zoveel redenen zijn om de waarde van een productconcept zorgvuldig vast te stellen, is het vreemd dat dit in het midden- en kleinbedrijf zelden voorkomt. Meestal beperkt dat zich tot een schatting, een ad hoc berekening op de achterkant van een bierviltje. Dat is misschien logisch, omdat ondernemers over het algemeen krap in hun tijd en middelen zitten, maar handig is het zeker niet. Wie iets wil bereiken met zijn octrooi, moet alle cijfers nauwkeurig op een rijtje hebben. Alleen dan weet u wat u heeft.

Waardebepaling van octrooien

Aan de hand van de (toekomstige) kosten kunt u de waarde van een productconcept bepalen voor de octrooibox van de Belastingdienst. Ook kan het een eerste inschatting opleveren voor een investeringsbeslissing: is het de moeite waard om geld in dit product te steken? Dat hangt deels af van de ‘return on investment’. Als het zeven jaar duurt om het geïnvesteerde geld in een product met een levensduur van drie jaar terug te verdienen, dan is een project snel van de baan. Helaas geven de kosten hiervan alleen een eerste indruk. Wie een zekere investeringsbeslissing wil nemen, moet in zijn berekening ook de inkomsten meenemen.

Uiteraard wegen ook de eventuele kosten van octrooiering mee. Maar in de praktijk blijkt het vaak lastig om alle kostenposten op een rijtje te krijgen. Wie een betrouwbare berekening wil maken, moet bijvoorbeeld ook alle overheadkosten meenemen, zoals de kosten van het gebouw, het meubilair en de automatisering. En als u denkt alle relevante posten op een rijtje te hebben, hoe bepaalt u dan welk deel daarvan toe te schrijven is aan dit specifieke product?

Opbrengsten
U kunt ook in kaart brengen wat u met een nieuw productconcept kunt verdienen als u die zelf gaat produceren. Zo kunt u bepalen welk deel van de omzet u kunt toeschrijven aan het octrooi. Maakt u maar één product, dan is dat eenvoudig. Hebt u een uitgebreider productenpakket, dan wordt het een zaak van vergelijken: hoe zou het zonder dit octrooi gaan? Dat zou bijvoorbeeld klanten kunnen kosten. Maar andersom is ook mogelijk. Een nieuw octrooi kan ervoor zorgen dat de waarde van het bestaande productenpakket stijgt. Om die reden nemen grote ondernemingen vaak kleinere bedrijven over. Ze halen iets in huis dat ze nog niet hadden en worden daarmee in de breedte een aantrekkelijker partner voor de markt waarop ze actief zijn.

Het berekenen van de inkomsten is met name belangrijk voor bedrijven om de waarde van de balans te bepalen, bijvoorbeeld voor een fusietraject. Daarnaast kunt u op basis van de kosten en de inkomsten een kosten-/batenanalyse maken voor een weloverwogen investeringsbeslissing. Stel, u wilt met uw vrachtwagen droge stof kunnen spuiten. Vindt u daar dan een pomp voor uit? Die investeringsbeslissing neemt u door een kosten-/batenanalyse te maken en die af te zetten tegen de kosten en opbrengsten van alternatieve oplossingen uit de markt.

Marktwaarde
Uiteindelijk is uw productconcept waard wat de gek er voor wil geven. Om dat te bepalen kunt u  onderzoek laten doen of een octrooi te koop aanbieden op een veiling. Octrooiveilingen zijn overgewaaid uit de Verenigde Staten en vinden ook hier op steeds grotere schaal plaats.

De marktwaarde is vooral interessant bij de verkoop van een octrooi of licenties. Ook banken zijn erin geïnteresseerd wanneer een octrooi als onderpand dient voor een lening. Maar de marktwaarde van een octrooi is sterk contextafhankelijk. Een gespecialiseerd bedrijf kan er dankzij de aanwezige middelen, kennis en ervaring hoogstwaarschijnlijk meer uithalen dan iemand die net komt kijken op de markt. De marktwaarde van een octrooi is dus niet per definitie gelijk aan de potentiële opbrengst.

Naast materiële waarde kunnen productconcepten ook immateriële waarde hebben. Een bedrijf dat regelmatig nieuwe producten lanceert - ook als die commercieel minder interessant zijn - krijgt een innovatief imago op de markt. Dat kan veel waard zijn. Daarnaast kan een productconcept via ‘cross-licensing’ kennisuitwisseling met andere ondernemingen mogelijk maken. De waarde ligt dan vooral in de kennis die het beschikbaar maakt. Uiteindelijk kan de immateriële waarde van een octrooi hoog oplopen.


IE management
Een octrooi is niets anders dan een investering. En zoals de directie de aangewezen partij is om over investeringen in machines te beslissen, moet ze ook strategische beslissingen over IE nemen. Want de directie bepaalt of een octrooi past bij de koers van de onderneming voor de komende vijf tot tien jaar. En de directie weet of een verandering in de bedrijfsstrategie heroverweging van de octrooistrategie nodig maakt.

De directie bepaalt bovendien hoe de onderneming het octrooi gaat exploiteren, welke rechten de onderneming verkoopt en welke ze in stand houdt. Deze afweging wordt per land gemaakt. Als marktonderzoek laat zien dat de commerciële perspectieven in bijvoorbeeld Frankrijk minder gunstig zijn, dan kan het verstandig zijn het octrooi voor Frankrijk te laten vervallen.

Taakverdeling
De directie is ook verantwoordelijk voor de organisatorische inbedding van het beleid rond intellectueel eigendom. Verschillende partijen hebben hierbij hun eigen taak.

Productontwikkeling
De mensen die nieuwe producten en diensten ontwikkelen – meestal de ontwikkelafdeling – zouden de directie moeten informeren over de juiste timing voor het aanvragen van een octrooi. De ontwikkelafdeling kan in de octrooidatabanken precies zien met welke ontwikkelingen concurrenten bezig zijn. Ook nieuwe spelers in de markt en nieuwe ontwikkelingen binnen het vakgebied zijn zo te traceren. Naast vakbeurzen, internet en natuurlijk andere bedrijven op de markt, bieden octrooien een heel belangrijke bron van kennis, voor wie innovatief bezig is. Alleen door constant de eigen octrooien en die van anderen in de gaten te houden kan optimale benutting van de octrooien plaatsvinden. Het is belangrijk jaarlijks te evalueren waar de onderneming octrooien heeft en of die nog rendabel zijn. De directie beslist vervolgens over het handhaven van deze octrooien.

Juristen
Bedrijfsjuristen hebben een taak bij het beschermen van octrooien. Maar óf een jurist optreedt tegen bijvoorbeeld inbreuk moet geen beslissing van juristen zijn, maar van het management. Ook hier gaat het om het afwegen van kosten en baten. Vaak is het voor beide partijen beter om er onderling uit te komen, dan om een conflict bij de rechtbank uit te vechten.

Sales en marketing
De sales- en marketingafdelingen kennen de kansen en bedreigingen in de markt en de producten van de concurrenten. Als ze goed op de hoogte zijn van het intellectueel eigendom van de eigen onderneming, kunnen zij in de gaten houden of anderen inbreuk maken. Bovendien kunnen zij het management informeren over het belang van een merk of van octrooien voor het imago van de organisatie.

Personeelsbeleid
Tenslotte moet het management een innovatief klimaat scheppen, mensen met waardevolle kennis aan de onderneming binden en manieren vinden om medewerkers te stimuleren hun ideeën of vindingen bij de onderneming aan te melden. Daarnaast moet in de arbeidscontracten vastgelegd zijn aan wie de rechten op vindingen toekomen. In arbeidscontracten horen ook bepalingen thuis over de plicht tot geheimhouding, een plicht die zich ook uitstrekt tot stagiairs en gedetacheerden.

Het verdient aanbeveling om in protocollen vast te leggen hoe een onderneming op verschillende niveaus omgaat met intellectueel eigendom. Hoe komt een onderneming van een idee tot een succesvolle exploitatie? Dat gaat in vier fasen: de ideevorming, het vormgeven van het productconcept, het registreren van bescherming en het exploiteren van de uitvinding.

Het is verstandig om voor elk ontwikkeltraject een projectteam samen te stellen dat, binnen de richtlijnen van het management, de relevante zaken rondom intellectueel eigendom bewaakt en/of uitvoert. Zo’n team bestaat bijvoorbeeld uit een ontwikkelaar, een deskundige op het gebied van intellectueel eigendom en iemand met ervaring in marketing/sales. In veel gevallen zal ook een industrieel ontwerpbureau een team leveren dat in samenwerking met het bedrijfsteam de ontwikkeling, product strategie en bescherming ter hand neemt en het bedrijf adviseert.

Het totale projectteam heeft daarbij verschillende taken:

  • Onderzoek doen naar wat anderen hebben bedacht, bijvoorbeeld via octrooidatabanken. Dit voorkomt niet alleen inbreuk, maar ook dat het wiel opnieuw wordt uitgevonden.
  • Onderzoek doen naar alle beschermingsmogelijkheden, zoals octrooien, merken, modellen, auteursrecht, geheimhouding en domeinnamen.
  • Zet de resultaten van marktonderzoek af tegen de beschermingskosten.
  • Vraagt op tijd en juist de verschillende rechten aan, en bewaak de bijbehorende termijnen.
  • Levert gegevens aan die het management nodig heeft om te beslissen welke exploitatiestrategie het meest optimaal is voor de onderneming.
  • En levert tijdg informatie aan over buitenlandse markten om de keuze voor bepaalde landen te kunnen maken.
Bron: Bluelarix Designworks, Octrooicentrum Nederland

Trefwoorden: Intellectueel Eigendom, Octrooi, Octrooicentrum, Ontwerpbureau